Көптеген адамдар инвестициялауды тек қаржыгерлерге ғана тән іс деп әлі күнге дейін ойлайды. Бүгінде қазақстандық инвесторлардың таңдауы бірнеше жыл бұрынғыдан әлдеқайда кең. Лицензиясы бар брокерлер арқылы акцияларды, облигацияларды, инвестициялық қорлардың пайларын, ETF және басқа да құралдарды қазақстандық та, шетелдік нарықтарда да сатып алуға болады. Бұл не және қандай құралдарды таңдау керек – Fingramota.kz-пен бірге талдап көрейік.

Қазақстан қор биржасының (KASE) деректері бойынша, жеке тұлғалардың шоттарының саны өсуін жалғастырып, 4,6 млнға жетті, ал жеке инвесторлардың өздері сауда-саттыққа қатысушылардың ең белсенді санатының біріне айналуда. Барған сайын көп қазақстандық инвестицияны сәттілікке негізделген ойын емес, капиталды ұзақ мерзімде жинақтау тәсілі ретінде қабылдай бастады.

Бірақ таңдаумен қатар тағы бір міндет туындайды – бұл құралдардың бір-бірінен несімен ерекшеленетінін, олардың қалай табыс әкелетінін және қандай тәуекелдерді жасыратынын түсіну.

Акциялар: сіз қағазды емес, бизнестің бір бөлігін сатып аласыз

Табысты бір компания бар деп елестетіңіз. Ол зауыттар салады, дүкендер ашады, жаңа технологиялар әзірлейді немесе пайдалы қазбалар өндіреді. Одан әрі дамуы үшін оған ақша қажет. Оны тартудың бір жолы – акциялар шығару.

Акцияны сатып алу арқылы инвестор компанияның тең иесіне айналады. Әрине, бір акция басшылықтың шешімдеріне ықпал етуге мүмкіндік бермейді, бірақ ол пайданы бөлуге қатысуға және бизнестің өсуінен пайда алуға құқық береді. Дәл сондықтан акциялардың құны үнемі өзгеріп отырады. Инвесторлар іс жүзінде компанияның болашағын бағалайды.

Бүгінде Қазақстандағы акциялар нарығының көлемі 47,4 трлн теңге деп бағаланады. Әрі бұл – еліміздегі ең танымал құралдардың бірі. Ал одан қалай табыс табуға болады?

Табыстың екі негізгі көзі бар. Біріншісі – құнның өсуі. Компания жаңа өндірістің іске қосылғанын жариялады, пайдасын арттырды, жаңа нарықтарға шықты немесе табысты өнім ұсынды деп елестетейік.

Мұндай жаңалықтар бизнесті инвесторлар үшін тартымдырақ етеді. Акция сатып алғысы келетіндер көбейеді. Ал сұраныс ұсыныстан асып түскенде, баға өсе бастайды.

Айталық, инвестор акцияларды 8 000 теңгеден сатып алды, ал бір жылдан кейін олардың құны 10 500 теңгеге дейін өсті. Егер ол қағаздарды сатуды шешсе, сатып алу мен сату бағасының арасындағы айырманы табады.

Бірақ керісінше жағдай да болуы мүмкін.

Компания пайданың төмендеуіне, бәсекелестіктің күшеюіне, шикізат бағасының құлдырауына немесе экономикалық дағдарысқа тап болуы мүмкін. Сонда инвесторлардың қызығушылығы төмендейді, онымен бірге акциялардың құны да түседі.

Дәл сондықтан акциялар ең табысты, бірақ сонымен бірге ең құбылмалы (волатильді) құралдардың бірі болып саналады.

Табыстың екінші көзі – дивидендтер. Егер компания пайда тапса, оны бизнесті дамытуға бағыттай алады немесе табыстың бір бөлігін акционерлерімен бөлісе алады. Мұндай төлемдер дивидендтер деп аталады.

Мысалы, кейбір компаниялар дивидендтерді жылына бір рет төлейді, басқалары – екі немесе төрт рет. Дегенмен мынаны түсіну маңызды: дивидендтер ешқашан алдын ала кепілдендірілмейді.

Компания көптеген жыл бойы акционерлеріне тұрақты түрде табыс төлеп келсе де, директорлар кеңесі төлемдерден уақытша бас тартып, пайданы жаңа кәсіпорындар салуға, жабдық сатып алуға немесе бизнесті кеңейтуге бағыттау туралы шешім қабылдауы мүмкін.

Сондықтан тәжірибелі инвесторлар акцияларды бірден бірнеше параметр бойынша бағалайды: компанияның бизнес құнын арттыруға қаншалықты қабілетті екенін, оның қаржылық нәтижелерінің қаншалықты тұрақты екенін және оның түсінікті дивидендтік саясатты ұстанатын-ұстанбайтынын.

Облигациялар: сіз тең иесі емес, кредитор болғанда

Егер акция инвесторды бизнестің бір бөлігінің иесі етсе, облигация мүлдем басқаша жұмыс істейді. Компанияға жаңа өндіріс салуға ақша қажет деп елестетіңіз. Банк несиесінің орнына ол қаражатты инвесторлардан қарызға ала алады.

Осы үшін облигациялар шығарылады.

Облигацияны сатып алу арқылы инвестор іс жүзінде мемлекетке немесе компанияға белгілі бір мерзімге ақшаны қарызға береді. Осы үшін эмитент тұрақты түрде пайыз төлеуге – оны купондық табыс деп атайды – және мерзім соңында қарыздың бүкіл сомасын қайтаруға міндеттенеді. Дәл сондықтан облигацияларды көпшілік банктік депозиттің баламасы деп атайды, дегенмен олардың арасында елеулі айырмашылықтар бар.

Бұл процесте инвестордың негізгі табысы – купондық төлемдер. Мысалы, егер облигация жылдық 12% табыстылықты көздесе, инвестор шығарылым шарттарына сәйкес төлемдер алып отырады. Бірақ табыс табудың екінші жолы да бар.

Бір қарағанда бұл таңқаларлық көрінеді: егер купонның мөлшері алдын ала белгілі болса, облигацияның бағасы неге өзгереді?

Басты себеп – пайыздық мөлшерлемелердің өзгеруі. Бір жағдайды елестетейік.

Сіз жылдық 14% табыстылығы бар облигация сатып алдыңыз. Жарты жылдан кейін экономикадағы базалық мөлшерлеме төмендеді, ал жаңа облигациялар енді 10%-бен шығарыла бастады.

Басқа инвесторлар үшін сіздің облигацияңыз әлдеқайда тартымды бола түседі, өйткені ол жоғарырақ табыс әкеледі. Тиісінше, оған сұраныс артады, ал нарықтық баға өсуі мүмкін. Енді керісінше жағдайды қарастырайық.

Егер пайыздық мөлшерлемелер өссе, жаңа облигациялар көбірек табыс әкеле бастайды. Ескі шығарылымдар тартымдылығын жоғалтады, сондықтан олардың бағасы әдетте төмендейді.

Дәл сондықтан облигациялардың құны компанияның сенімділігіне ғана емес, экономикадағы жалпы жағдайға да байланысты.

Сонымен қатар бағаға инфляция бойынша күтулер, эмитенттің кредиттік рейтингінің өзгеруі және қаржы нарықтарындағы жалпы жағдай әсер етеді.

Егер инвестор облигацияны өтелгенге дейін ұстаса, бағаның уақытша ауытқулары әдетте үлкен мәнге ие болмайды – эмитент өз міндеттемелерін орындаған жағдайда. Бірақ ол қағазды мерзімінен бұрын сатуды шешсе, нарықтық құн маңызды рөл атқарады.

Облигациялар нарығының көлемі акциялар нарығынан да үлкен, өйткені оған мемлекеттік компаниялар мен ірі бизнес қатысады. Бүгінгі таңда ол 56 трлн теңгеден асады.

Инвестициялық қорлар: шешімді сіздің орныңызға кәсіпқойлар қабылдайды

Көптеген жаңадан бастаған инвесторлар бір ғана мәселеге тап болады. Қандай акцияларды таңдау керек? Дәл қазір облигация сатып алған жөн бе? Ақшаны әртүрлі құралдар арасында қалай бөлу керек?

Бұл сұрақтарға жауап беру үшін білім, тәжірибе және уақыт қажет. Сондықтан бүкіл әлемде инвестициялық қорлар танымал. Олардың жұмыс принципі айтарлықтай қарапайым. Мыңдаған инвестордың ақшасы бір үлкен портфельге біріктіріледі.

Одан әрі кәсіби басқарушылар нарықты талдап, әртүрлі активтерді сатып алу немесе сату туралы шешім қабылдайды. Инвесторға компаниялардың қаржылық есептілігін өз бетінше зерттеудің немесе күн сайын жаңалықтарды қадағалаудың қажеті жоқ. Мұның бәрін мамандар тобы жасайды.

Тағы бір артықшылығы – әртараптандыру (диверсификация). Егер инвестор өз бетінше тек бір компанияның акцияларын сатып алса, оның салымдарының табысы толығымен сол бизнеске байланысты болады. Қорда ақша әдетте ондаған, тіпті жүздеген түрлі құрал арасында бөлінеді.

Бір активтің құны төмендесе де, қалғандары бұл төмендеуді өтей алады.

Әрине, басқарушы компанияның жұмысы пайдаға кепілдік бермейді. Қордың пайларының құны да өсуі де, төмендеуі де мүмкін. Дегенмен көптеген жаңадан бастаған инвестор үшін дәл осындай тәсіл жекелеген қағаздарды өз бетінше таңдауға қарағанда әлдеқайда қолайлы болып шығады.

Бүгінде ПИҚ (пай инвестициялық қорлары) нарығы өсіп, 300 млрд теңгеден асып түсті. Бұл – ұзақ мерзімді инвестициялық стратегия үшін қызықты әрі перспективалы құрал.

ETF: бір сатып алудағы дайын инвестициялық портфель

ETF-ті жиі қазіргі қор нарығының ең сәтті өнертабыстарының бірі деп атайды. Атауы күрделі естілгенімен, идеяның өзі өте қарапайым.

Ондаған, тіпті жүздеген компанияның акциялары салынған себетті елестетіңіз. Олардың әрқайсысын жеке-жеке сатып алудың орнына, инвестор бір бағалы қағаз – ETF пайын сатып алады.

Осылайша адам бір сатып алумен бірден көптеген компанияға инвестиция салады. Мысалы, ең ірі американдық компанияларды, әлемдік акциялар нарығын, мемлекеттік облигацияларды, алтынды, технологиялық секторды, энергетиканы және басқа да көптеген бағытты қайталайтын ETF-тер бар.

ETF-тің басты артықшылығы – қарапайымдылық. Тіпті бір компания қиындыққа тап болса да, қордың қалған қатысушылары өсуін жалғастыра алады.

Осының есебінен тәуекел бір-екі жеке акцияны сатып алумен салыстырғанда неғұрлым бөлінген болады.

Дәл сондықтан көптеген инвестор ETF-ті өзінің ұзақ мерзімді портфелінің негізі ретінде пайдаланады.

Сатып алмас бұрын тағы неге назар аудару керек

Тіпті сіз қолайлы құралды таңдасаңыз да, бұл әлі барлық шығыстар аяқталды дегенді білдірмейді.

Бағалы қағаздарды сатып алу мен сату әдетте брокерлік комиссиямен қатар жүреді.

Одан бөлек биржаның, депозитарийдің комиссиялары немесе шотқа қызмет көрсету ақысы болуы мүмкін – мұның бәрі нақты брокердің шарттарына байланысты.

Бір қарағанда сомалар шағын болып көрінуі мүмкін.

Дегенмен инвестор мәмілелерді жиі жасаса, комиссиялар қорытынды табыстылықты айтарлықтай төмендетуі мүмкін.

Дәл сондықтан шот ашпас бұрын бірнеше брокердің тарифтерін мұқият зерттеп, қандай шығыстар туындауы мүмкін екенін түсіну қажет.

Лицензияны тексеру неге соншалықты маңызды

Қазақстанда инвестициямен тек лицензиясы бар нарық қатысушылары арқылы ғана айналысуға болады.

Лицензияның болуы брокердің қызметі Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің қадағалауында екенін білдіреді.

Бүгінгі жағдай бойынша Қазақстанда брокерлік-дилерлік қызметке лицензиясы бар бірнеше ондаған ұйым бар, оның ішінде банктер мен мамандандырылған инвестициялық компаниялар. Толық әрі тұрақты түрде жаңартылып отыратын тізім Агенттік пен биржаның ресми сайтында орналастырылады.

Компанияны шот ашпас бұрын тексерген жөн.

Егер брокер лицензиясы бар ұйымдардың тізілімінде болмаса, онымен ынтымақтасу өте қауіпті.

Лицензиядан бөлек компанияның жұмыс тәжірибесіне, комиссиялардың мөлшеріне, қолжетімді құралдардың тізіміне, мобильді қосымшаның ыңғайлылығына және клиенттерді қолдау сапасына назар аудару пайдалы.

Қателіктерден аулақ болуға көмектесетін әмбебап ережелер

Қандай құралды таңдағаныңызға қарамастан: акциялар, облигациялар, инвестициялық қор немесе ETF болсын, тәжірибелі инвесторлардың көпшілігі басшылыққа алатын ережелер бар.

Соңғы ақшаңызды инвестицияламаңыз. Қор нарығына күнделікті шығыстарға немесе күтпеген жағдайларға қажет болмайтын қаражатты ғана бағыттаған жөн. Қаржылық қауіпсіздік жастығы бөлек қалуы тиіс.

Табыстылық ешқашан кепілдендірілмейтінін есте сақтаңыз. Кез келген инвестиция тәуекелмен байланысты. Тіпті ең сенімді компаниялар да қиындыққа тап болуы мүмкін, ал бағалы қағаздардың құны уақытша төмендеуі мүмкін.

Шешімді эмоцияның әсерімен қабылдамаңыз. Нарық күрт өсуі де, құлдырауы да мүмкін. «Бәрі сатып алып жатыр» деп асығыс сатып алу немесе «одан сайын нашарлап кетпей тұрғанда» деп сату әрекеттері жиі шығынға әкеледі.

Барлық қаражатты бір құралға салмаңыз. Ақшаны әртүрлі активтер арасында бөлу тәуекелді азайтуға көмектеседі. Егер олардың бірі нашар нәтиже көрсетсе, қалғандары шығынды ішінара өтей алады.

Құралды сатып алмас бұрын зерттеңіз. Егер актив табысты дәл қалай әкелетінін қарапайым сөзбен түсіндіре алмасаңыз, алдымен оның құрылымын түсініп алған, содан кейін ғана инвестициялық шешім қабылдаған жөн.

Тұрақты түрде инвестициялаңыз. Капиталды ұзақ мерзімде жинақтау үшін нарыққа кірудің ең қолайлы сәтін болжауға тырысқаннан гөрі жүйелілік көбіне маңыздырақ.

Жоғары кепілдендірілген табыстылық туралы уәделерден сақ болыңыз. Егер сізге тәуекелсіз әрі қысқа мерзімде ондаған пайыз табу ұсынылса, бұл – сақтануға негіз. Қаржы нарығында жоғары әлеуетті табыстылық әрқашан тиісті деңгейдегі тәуекелмен қатар жүреді.