«Айына бар болғаны 15 мың теңге». «Тағы 20 мың – төлей аламын». «Бұл бөліп төлеу жақында аяқталады». Әрбір сатып алынған жаңа зат жеке-жеке қолжетімді болып көрінуі мүмкін. Мәселе мұндай төлемдер көп болған кезде туындайды. 

Смартфон, тұрмыстық техника, жиһаз, киім, маркетплейстерде сатып алу — біртіндеп табыстың бір бөлігі айларға, кейде жылдарға бөлінеді. Егер бөліп төлеуге кредит, микрокредит немесе кредит картасы қосылса, тіпті кірістің уақытша азаюы немесе жоспарланбаған үлкен шығын әдеттегі қаржылық теңгерімді бұзуы мүмкін.

Содан кейін қарыз жүктемесі одан әрі үлкейіп, өсе бастайды: бір төлем үшін басқа шығыстарға арналған ақшаны пайдалануға тура келеді, содан кейін жалақыға дейін қарыз алу немесе жаңа кредит алу керек.

Кішкентай төлемдердің тым көбейіп кеткенін уақтылы қалай байқауға болатынын және жағдайды ушықтырмауды Fingramota.kz айтып береді. 

Мынадай жағдайды елестетіп көрелік. Қаңтар айында отбасы айына 20 мың теңгеден бөліп төлейтіндей етіп смартфон сатып алады. Төлем өте ыңғайлы. Ақпанда кір жуғыш машина бұзылып, айына тағы 18 мың теңге қосылады. Наурызда балаға ноутбук сатып алынады, тағы 25 мың теңге. Біраз уақыттан кейін жиһазға 35 мың теңге, содан кейін киім мен аяқ киімге тағы
15 мың теңге, маркетплейсте бірнеше зат алуға айына 12 мың теңге бөліп төлеу керек болады. Сонымен берге отбасы ай сайын 45 мың теңге тұтынушылық кредит төлеуін жалғастыруда.

Ресімдеу кезінде әрбір жаңа міндеттеме төлейтіндей болып көрінді. Енді барлық төлемді қоссақ: 20 000 + 18 000 + 25 000 + 35 000 + 15 000 + 12 000 + 45 000 = айына 170 000 теңге.

Отбасының табысы 400 мың теңге болса, кірістің 42,5%-ын құрайды. Барлық борыштық төлемдерден кейін азық-түлікке, коммуналдық қызметтерге, көлікке, байланысқа, балаларға арналған шығыстарға және отбасының барлық басқа қажеттіліктеріне 230 мың теңге қалады. Егер ипотека, жалға алу ақысы немесе басқа міндеттемелер болса, ақша мүлдем қалмайды десе  де болады.

Сондықтан да бірнеше бөліп төлеу жеке-жеке мардымсыз боп көрінуі мүмкін. Адам әрбір сатып алатын жаңа затты бөлек бағалайды,  ал төлейтін кезде бәрін бір уақытта төлеу керек. 

Қарыз қай кезде ұлғая бастайды 

Табыс тұрақты болып, шығындар жоспар бойынша жүрсе, тіпті бірнеше төлемді кешіктірмей төлеуге болады. Бірақ бір ай кешіктірудің өзі жеткілікті. Мысалы, автокөлікті жөндеу үшін шұғыл 150 мың теңге қажет болды. Болмаса, басқа күтпеген шығындар болды. Бұл ретте кредиттер мен бөліп төлеу бойынша міндетті 170 мың теңге ешқайда кетпейді.

Кәдімгі сатып алудың бір бөлігін адам кредит картасымен төлей бастайды. Содан кейін жалақыға жету үшін шағын қарыз алады. Келесі айда бұрынғы 170 мың теңгені ғана емес, жаңа қарызды да қайтару керек.

Егер қайтадан ақша жетіспесе, көбірек қарыз алуға тура келеді. Тізбектеліп кете береді: бірнеше бөліп төлеу → бір айдағы жоғары жүктеме → күтпеген шығындар → ақша тапшылығы → жаңа қарыз → жаңа төлем → одан да көп бюджет тапшылығы.

Осылайша, жеке алғанда төлеуге мүмкін болатын міндеттемелер біртіндеп үлкен қарызға айналады.

Қиындықтар төлем мерзімін өткізіп алғанға дейін де туындайды 

Барлық міндетті төлемдерді төлегеннен кейін келесі жалақыға дейін ақшаның үнемі жетіспеушілігі алғашқы дабыл болып табылады. Екіншісі, азық-түлік, көлік және басқа да күнделікті шығындарды кредиттік ақшамен төлеуге тура келгенде.

 Үшіншіден, жаңа қарыз енді сатып алу үшін емес, басқа міндеттемені өтеу үшін немесе төлемдер жасалғаннан кейін «жалақыға дейін жеткізе тұру» үшін жасалады.

Тағы бір сигнал: сізде қанша бөліп төлеу және кредит бар екенін және ағымдағы айда қанша жалпы соманы енгізу керектігін бірден айта алмайсыз.

Мұндай жағдайда сізде басқа сатып алуға мүмкіндік бола ма деген сұрақ туындамайды. Қарыздың өсуін тоқтату және жалпы қаржылық жағдайды бағалау қажет.

Бөліп төлеу де бюджетке салмақ түсіреді

Бөліп төлеу кейде кредитке қарағанда оңайырақ: «Бұл пайызсыз». Бірақ жеке немесе отбасылық бюджет үшін қаржы құралының атауы емес, ай сайын берілуі керек сома маңызды. Сондықтан, жаңа сатып алудан бұрын барлық қолданыстағы міндеттемелерді қосыңыз: кредиттер, бөліп төлеу, микроқарыздар және басқа қарыздар бойынша төлемдер. Содан кейін тұрғынжайда, азық-түлікке, коммуналдық қызметтерге, көлікке, балаларға және басқа да міндетті шығындарға қанша ақша қалатынын есептеңіз.

Мысалы, айына кезекті 15 мың теңге өздігінен аз сома болып көрінуі мүмкін. Бірақ егер сіз ай сайын 170 мың теңге берсеңіз, жаңа төлем борыш  жүктемесін 185 мың теңгеге дейін арттырады.

Сондықтан «Мен тағы 15 мың төлей аламын ба? деген емес, «Мен ай сайын барлық қарыздарыммен бірге қанша беремін?» деген сұрақ туындауы қажет.

Бөліп төлеу мерзімі неғұрлым ұзақ болса, жаңаларын алу оңайырақ болады

Ұзақ мерзім ай сайынғы төлемді көрнекі түрде қолжетімді етеді. Құны 360 мың теңге болатын тауарды екі жылға «айына барлығы 15 мың теңге» ретінде ұсынуға болады. Бірақ екі жыл - бұл өте ұзақ уақыт. Осы уақыт ішінде сізге жаңа телефон, тұрмыстық техника, жиһаз немесе басқа сатып алулар қажет болуы мүмкін. Бірінші бөліп төлеу әлі де жалғасуда, оның үстінде екінші, үшінші және төртінші пайда болады.

Бұл қабаттардың өзіндік әсері болып шығады: ескі төлемдер әлі аяқталған жоқ, ал жаңалары қосылып жатыр. Сондықтан, кезекті сатып алудан бұрын төлем мөлшерін ғана емес, сонымен бірге барлық қолданыстағы міндеттемелердің аяқталу күндерін де қарау пайдалы.

Кейде бір немесе бірнеше бөліп жабуды күтіп, содан кейін ғана келесісін ресімдеу қаржылық тұрғыдан ақылға қонымды.

Өз бюджетіңізді стресс-тестілеңіз

Жаңа бөліп төлеу алдында қарапайым есеп-қисап жүргізіп көріңіз. Айталық, отбасы 400 мың теңге алады және 170 мың теңгені қарыздарын өтеуге жұмсайды. 230 мың теңге қалады. Енді бірнеше айға кіріс 320 мың теңгеге дейін төмендегенін елестетіп көріңізші. Төлемдер бірақ бұрынғы қалпында қалды: 170 мың. Қалған шығындарға 150 мың теңге қалды. Егер мұндай сценарийде отбасына қайтадан кредит картасын пайдалануға немесе қарызға ақша алуға тура келсе, қазіргі борыш жүктемесі айтарлықтай жоғары.

Мұндай стресс-тест «маған тағы бір бөліп төлеуді мақұлдай ма?» деген сұрақтан да пайдалы. Жаңа міндеттемені мақұлдау және бюджеттің оған ыңғайлы қызмет көрсету қабілеті бірдей емес.

Төлемдер тым көп болса, не істеу керек

Бірінші ереже: қарыз жүктемесін ұлғайтпау. Қаржылық жағдай тұрақтанғанша, кезекті төлем аз болса да, жаңа бөліп төлеуден және кредиттерден бас тартқан дұрыс.

Міндеттемелердің толық тізімін жасаңыз: кімге, қанша төлеу керек, ай сайынғы қандай төлем және әрбір шарт қашан аяқталады. Қарыздарды өтеуге ай сайын бағыттайтын жалпы соманы есептеңіз.

Міндетті емес шығындарды қайта қараңыз және базалық қажеттіліктерге нұқсан келтірмей нақты қанша төлемге жұмсай алатыныңызды анықтаңыз.

Егер кезекті төлемді енгізу мүмкін еместігін түсінсеңіз, берешектің жиналғанын күтпеңіз. Банкпен немесе микроқаржы ұйымымен байланысыңыз және реттеудің ықтимал нұсқаларын нақтылаңыз.

Ең бастысы, жаңа микроқаржыны ескі қарызды өтеу тәсіліне айналдырмаңыз. Егер кезекті төлемді енгізу үшін қайтадан қарыз алуға тура келсе, бұл – борыш жүктемесінің проблемаға айналу белгілерінің бірі.

Бөлiп төлеу қажеттi затты сатып алудың және iрi шығындарды уақытын ұзартып бөлудiң ыңғайлы тәсiлi болуы мүмкiн. Проблема құралдың өзінен емес, жаңа міндеттемелер бұрыннан бар міндеттемелерді ескермей ресімделгенде туындайды.

Сондықтан «айына бар-жоғы 10-15 мың теңге» деген кезекті ұсыныстың алдында жаңа төлемді емес, бір айдағы барлық төлемнің жалпы сомасын есептеңіз. Азырақ бөліп төлеудің біреуі іс жүзінде бюджетке салмақ салмауы да мүмкін. Бір мезгілде бірнешеуі табыстың едәуір бөлігін алады. Ал егер оларды өтеу үшін қайтадан қарыз алуға тура келсе, қарызыңыз өсе бастайды. 

Басты ереже қарапайым: жаңа бөліп төлеу қолдағы міндеттемелерді өтеу үшін жаңа қарыздарды алу қажеттілігінсіз бюджетке сәйкес келуі тиіс.